Program Czyste Powietrze pozwala wymienić stare źródło ciepła i ocieplić dom przy wsparciu dotacji, ale jeden z jego mechanizmów stał się furtką dla wyłudzeń. Chodzi o prefinansowanie, czyli zaliczkę do 50% dotacji wypłacaną bezpośrednio na konto wykonawcy, dostępną od lipca 2022 r.
Jako audytor energetyczny spotykam się z informacjami o przypadkach nadużyć związanych z tym mechanizmem, których konsekwencjami bywają niedokończone prace, niedziałające pompy ciepła i właściciele domów z długiem wobec funduszu. Masz jednak konkretne narzędzia obrony: od praw konsumenta po nową rządową ustawę pomocową.
W skrócie: Za nierozliczoną zaliczkę wobec funduszu odpowiada właściciel domu, nie wykonawca. Od umowy zawartej poza lokalem firmy możesz odstąpić w 14 lub 30 dni. Oszustwo zgłoś równolegle do prokuratury, WFOŚiGW i UOKiK – pismo do funduszu blokuje wypłatę końcowej transzy. Przyjęty 11 sierpnia 2026 r. projekt ustawy pozwala zawiesić spłatę długu po wszczęciu postępowania karnego. Po wyroku skazującym wykonawcę beneficjent zostaje zwolniony ze zwrotu zaliczki.
Dopiero planujesz inwestycję z dofinansowaniem z programu Czyste Powietrze? Zacznij od niezależnego audytu energetycznego – rzetelnie policzony zakres prac i dobór urządzeń to punkt odniesienia, z którym łatwo zweryfikujesz każdą ofertę wykonawcy.
Oszustwa w programie Czyste Powietrze – na czym polegają?
Zdecydowana większość nadużyć opiera się na przejęciu kontroli nad zaliczką i dokumentami beneficjenta. Najczęstszy schemat wygląda często podobnie: firma pobiera maksymalną zaliczkę z funduszu, po czym znika bez rozpoczęcia prac.
Pułapka polega na tym, że umowę z wojewódzkim funduszem (WFOŚiGW) podpisujesz Ty, nie firma. Gdy wykonawca nie rozliczy zaliczki, fundusz żąda zwrotu pieniędzy od Ciebie i to z odsetkami.
Z relacji poszkodowanych i komunikatów instytucji programu wyłania się powtarzalny zestaw metod działania oszustów:
- „metoda na urzędnika” – akwizytor podszywa się pod przedstawiciela programu lub „partnera urzędu”; program nie promuje żadnych wykonawców, więc taka deklaracja od razu demaskuje oszusta,
- przejmowanie pełnomocnictw – firma przejmuje kontrolę nad wnioskiem i kontem beneficjenta, by samodzielnie wyprowadzać środki,
- fałszowanie dokumentów – podrabianie podpisów na protokołach odbioru, fikcyjne audyty energetyczne i wnioski o płatność końcową składane bez wiedzy właściciela domu,
- niedokończone prace i tanie zamienniki – montaż urządzeń niezgodnych z audytem, np. niewłaściwa pompa ciepła,
- szantaż w trakcie prac – żądanie nieustalonych wcześniej dopłat pod pretekstem obcięcia dotacji przez fundusz i groźba zejścia z budowy,
- upadłość na zawołanie – zamknięcie firmy po pobraniu zaliczek i otwarcie nowej pod inną nazwą.
Dochodzi do tego presja czasu. W poprzednich edycjach programu na realizację prac objętych zaliczką beneficjent miał według zasad 120 dni od jej wypłaty. Gdy wykonawca zniknął, termin biegł dalej, a dług rósł po stronie właściciela domu.
Jakie masz prawa jako konsument i beneficjent programu Czyste Powietrze?
Na odstąpienie od umowy audytu energetycznego dla programu Czyste Powietrze zawartej poza siedzibą firmy masz 14 lub 30 dni, a przy braku pouczenia – nawet 12 miesięcy. Prawa konsumenta działają na Twoją korzyść szczególnie przy umowach podpisanych z akwizytorem.
Oficjalny poradnik dla poszkodowanych w programie Czyste Powietrze, opublikowany na stronie programu, wskazuje trzy kluczowe terminy:
| Sytuacja zawarcia umowy | Termin odstąpienia | Skutek dla Ciebie |
|---|---|---|
| Poza lokalem przedsiębiorstwa (pokaz, punkt handlowy) | 14 dni | umowa przestaje obowiązywać, odzyskujesz wpłacone środki |
| W Twoim domu, podczas nieumówionej wizyty akwizytora | 30 dni | umowa przestaje obowiązywać, odzyskujesz wpłacone środki |
| Wykonawca nie poinformował Cię o prawie do odstąpienia | 12 miesięcy | możesz unieważnić umowę nawet rok po podpisaniu |
Odstąpienie od umowy i reklamacja to dwie różne drogi. Odstąpienie unieważnia umowę w całości i działa tylko w powyższych terminach. Reklamacja u wykonawcy dotyczy wad już wykonanych prac. Możesz żądać usunięcia usterek, wymiany urządzenia na zgodne z audytem i listą ZUM, obniżenia ceny lub zwrotu kosztów. Składasz ją pisemnie, bez limitu 14 czy 30 dni.
Zanim wybierzesz drogę, sprawdź datę i miejsce podpisania umowy. Ten jeden szczegół decyduje, czy możesz jeszcze wycofać się z całego kontraktu.
Sprawdź, czy możesz jeszcze odstąpić od umowy
Informacja poglądowa według ustawy o prawach konsumenta. Ocenę Twojej umowy potwierdzi Rzecznik Konsumentów lub prawnik.
Zostałeś oszukany w programie Czyste Powietrze? Krok po kroku, co robić
Jeżeli zostałeś oszukany w programie Czyste Powietrze, oto dwie kwestie, o które musisz zadbać równolegle: zablokować dalszą wypłatę środków z funduszu i zbudować materiał dowodowy pod postępowanie karne. Poniższa ścieżka porządkuje oba wątki.
Zabezpieczenie dowodów i reklamacja u wykonawcy
Zbierz wszystko, co dokumentuje współpracę z nierzetelnym audytorem/wykonawcą robót:
- umowę z aneksami,
- faktury i potwierdzenia przelewów,
- korespondencję SMS i e-mail oraz notatki z rozmów,
- zdjęcia stanu prac z datami.
Na tej podstawie złóż pisemną reklamację z żądaniem dokończenia prac lub zwrotu kosztów. Następnie wyślij listem poleconym za potwierdzeniem odbioru przedsądowe wezwanie do wykonania umowy w wyznaczonym terminie, np. 7 dni, pod rygorem odstąpienia i żądania zwrotu zaliczki. Treść wezwania oraz kolejne kroki warto skonsultować z prawnikiem.
Jedna rzecz jest absolutnie kluczowa: nigdy nie podpisuj protokołu odbioru prac, które nie zostały wykonane. Taki podpis to poświadczenie nieprawdy, które zamyka Ci drogę do reklamacji i pozwala wykonawcy wyprowadzić z funduszu transzę końcową.
Gdzie zgłosić oszustwo w programie Czyste Powietrze?
Zgłoszenie kieruj równolegle do trzech instytucji, bo każda blokuje inny element procederu:
- WFOŚiGW – natychmiast wyślij pismo do swojego wojewódzkiego funduszu z informacją, że wykonawca nie wywiązał się z umowy, i zażądaj wstrzymania dalszych wypłat. To blokuje wyłudzenie płatności końcowej na podstawie sfałszowanych dokumentów.
- Policja lub prokuratura – złóż zawiadomienie o podejrzeniu popełnienia przestępstwa oszustwa z art. 286 Kodeksu karnego, a przy podrobionych podpisach także fałszerstwa dokumentów (art. 270). Nie opisuj sprawy jako „niewywiązania się z umowy” – tak sformułowane zgłoszenie prokuratura często umarza jako spór cywilny. Wskaż, że firma od początku nie zamierzała wykonać prac, a umowa służyła wyłudzeniu środków.
- UOKiK – zgłoś praktykę wprowadzania konsumentów w błąd, zwłaszcza przy akwizycji „na urzędnika”.
Szukaj też innych poszkodowanych przez tę samą firmę, choćby w grupach na Facebooku. Kilkadziesiąt zawiadomień na jeden podmiot pokazuje prokuraturze powtarzalny mechanizm przestępczy, a nie pojedynczy zatarg. Takie sprawy znacznie rzadziej kończą się umorzeniem.
Gdzie szukać bezpłatnej pomocy prawnej?
Pomoc dla oszukanych w programie Czyste Powietrze nie musi kosztować ani złotówki. Miejski lub powiatowy Rzecznik Konsumentów bezpłatnie przygotuje pisma, może poprowadzić mediację z wykonawcą i doradzi w sporze o obciętą dotację. Wykaz rzeczników znajdziesz na stronie UOKiK.
Do tego działają punkty nieodpłatnej pomocy prawnej w każdym powiecie oraz Inspekcja Handlowa, prowadząca postępowania w sprawach nieuczciwych praktyk rynkowych.
W sprawach dotyczących samego wniosku i rozliczenia dotacji korzystaj z infolinii programu prowadzonej przez NFOŚiGW: 22 340 40 80. Status swojej umowy weryfikuj zawsze bezpośrednio we właściwym funduszu wojewódzkim.
Prokuratura i rzecznik konsumentów potrzebują twardego dowodu, że prace odbiegają od audytu i dokumentacji dotacji. Taką niezależną opinię techniczną przygotowuję jako audytor. Dokument z pomiarami, podpisami i odniesieniem do projektu waży w postępowaniu więcej niż zdjęcia z telefonu.
Pomoc rządu w programie Czyste Powietrze – ustawa o zawieszeniu spłaty zaliczek
Rada Ministrów przyjęła 11 sierpnia 2026 r. projekt ustawy, który pozwala zawiesić spłatę nierozliczonych zaliczek poszkodowanym beneficjentom. Projekt przygotowało Ministerstwo Klimatu i Środowiska i jest to pierwsza systemowa odpowiedź na skalę wyłudzeń w prefinansowaniu, przenosząca ciężar długu z oszukanego na sprawcę.
Pomoc opiera się na dwóch warunkach, które muszą wystąpić łącznie. Postępowanie karne może zostać wszczęte na Twój wniosek, na wniosek WFOŚiGW lub NFOŚiGW albo z urzędu. Drugim krokiem jest Twój wniosek do właściwego funduszu o zawieszenie spłaty należności.
| Warunek | Skutek dla Ciebie |
|---|---|
| Wszczęcie postępowania karnego + wniosek do WFOŚiGW | zawieszenie dochodzenia nierozliczonej zaliczki |
| Prawomocny wyrok orzekający winę wykonawcy | zwolnienie ze zwrotu w zakresie winy wykonawcy; roszczenie przechodzi z mocy prawa na fundusz |
Kierunek zmian potwierdziła na konferencji minister klimatu i środowiska Paulina Hennig-Kloska, zapowiadając, że wojewódzkie fundusze „będą mogły wstrzymać dochodzenie należności za nierozliczone dotacje”.
Zwróć uwagę na konstrukcję tego mechanizmu: warunkiem pomocy jest zawiadomienie prokuratury. Jeżeli do tej pory zwlekałeś ze zgłoszeniem, ustawa daje Ci twardy, finansowy powód, by zrobić to teraz.
Projekt czeka jeszcze na uchwalenie przez parlament. Śledź komunikaty na czystepowietrze.gov.pl, tam pojawi się informacja o wejściu przepisów w życie i szczegółach składania wniosków.
Jak sprawdzić wykonawcę Czyste Powietrze i uniknąć oszustwa?
Weryfikacja firmy kosztuje godzinę pracy, a chroni przed długiem liczonym w dziesiątkach tysięcy złotych. Sam program po reformie z 31 marca 2025 r. ogranicza pole do nadużyć: beneficjenta prowadzi operator (gmina lub fundusz wojewódzki), od decyzji o inwestycji aż po rozliczenie dotacji. Stabilne jest też finansowanie: według komunikatu ministerstwa budżet programu przekracza 44 mld zł, m.in. 7,9 mld zł z FEnIKS, 13 mld zł z KPO i 10 mld zł z Funduszu Modernizacyjnego. Aktualne zasady i poziomy wsparcia opisuję we wpisie o dofinansowaniu z programu Czyste Powietrze.
Jak zweryfikować firmę przed podpisaniem umowy?
- rejestry KRS lub CEIDG – jak długo firma istnieje, czy nie zmieniała niedawno nazwy; instrukcja programu wymaga od wykonawcy korzystającego z prefinansowania co najmniej 1 roku działalności na rynku lub 15 zrealizowanych inwestycji w Czystym Powietrzu,
- lista ZUM (lista zielonych urządzeń i materiałów) – dotacja na pompę ciepła lub kocioł przysługuje wyłącznie na urządzenie wpisane na tę listę; wykonawca proponujący sprzęt spoza niej naraża Cię na utratę dofinansowania,
- referencje i realizacje – poproś o wykaz inwestycji z adresami oraz kontakt do wcześniejszych klientów; firmie bez sprawdzalnych referencji nie powierzaj zaliczki.
Jak rozliczać płatności, żeby nie stracić dotacji z programu Czyste Powietrze?
- umowa z wykonawcą – sztywne terminy realizacji i kary umowne za opóźnienia,
- harmonogram płatności – płać etapami za odebrane prace; żądanie całego wkładu własnego z góry to sygnał ostrzegawczy,
- dostęp do konta w systemie GWD – nie oddawaj wykonawcy pełnej kontroli nad generatorem wniosków; sam sprawdzaj, jakie dokumenty trafiają w Twoim imieniu do funduszu,
- gwarancja i serwis – żądaj kart gwarancyjnych, instrukcji, protokołów uruchomienia oraz realnego zaplecza serwisowego na piśmie.
Pamiętaj też o perspektywie po zakończeniu inwestycji. Okres trwałości przedsięwzięcia wynosi według zasad programu 5 lat od jego zakończenia. W tym czasie fundusz może skontrolować, czy zamontowane urządzenia istnieją i działają zgodnie z dokumentacją.
Planujesz termomodernizację i chcesz mieć pewność, że zakres prac oraz urządzenia przejdą weryfikację funduszu? Skorzystaj z doradztwa energetycznego – ocenię ofertę wykonawcy i dobór urządzeń, zanim podpiszesz umowę.
Kluczowe wnioski
- Za zaliczkę odpowiadasz Ty, dlatego reaguj natychmiast po zniknięciu wykonawcy.
- Sprawdź swój termin odstąpienia od umowy: 14 dni, 30 dni lub 12 miesięcy.
- Zgłoszenie opisuj jako oszustwo z art. 286 Kodeksu karnego, nie jako spór cywilny.
- Pismo do WFOŚiGW blokuje wypłatę końcowej transzy na sfałszowane dokumenty.
- Nowa ustawa zawiesi spłatę długu, jednak warunkiem jest zawiadomienie o przestępstwie.
- Przed umową zweryfikuj firmę w KRS lub CEIDG, listę ZUM i harmonogram płatności.
Planujesz inwestycję i chcesz uniknąć takiego finału? Napisz do mnie – przygotuję audyt, zweryfikuję wykonawcę i skontroluję jakość wykonanych prac.
Najczęściej zadawane pytania
Czy muszę oddać dotację z programu Czyste Powietrze, skoro pieniądze pobrał wykonawca?
Formalnie tak, stroną umowy z funduszem jest beneficjent i to od niego WFOŚiGW dochodzi zwrotu nierozliczonej zaliczki. Właśnie to zmienia projekt ustawy przyjęty 11 sierpnia 2026 r. Po wszczęciu postępowania karnego możesz złożyć wniosek o zawieszenie spłaty, a prawomocny wyrok orzekający winę wykonawcy zwalnia Cię z długu w zakresie jego winy.
Wykonawca chce rozliczyć dotację bez mojej wiedzy – jak to zablokować?
Wyślij pismo do swojego WFOŚiGW z żądaniem wstrzymania wypłat dla wykonawcy z powodu niewykonania umowy i potwierdź je telefonicznie. Równolegle sprawdź w systemie GWD, jakie dokumenty firma złożyła w Twoim imieniu. Sfałszowany wniosek o płatność zgłoś prokuraturze jako fałszerstwo dokumentów.
Czy podpisać protokół odbioru niedokończonych prac, żeby nie stracić dotacji?
Nie, podpisanie protokołu odbioru prac, które nie zostały wykonane, to poświadczenie nieprawdy. Taki podpis zamyka Ci drogę do reklamacji i pozwala wykonawcy pobrać z funduszu transzę końcową. Dotację chronisz odwrotnie: pismem do funduszu o wstrzymanie wypłat.
Jak odzyskać pieniądze od firmy, która ogłosiła upadłość lub zmieniła nazwę?
Złóż zawiadomienie o przestępstwie oszustwa – odpowiedzialność karna dotyczy konkretnych osób, a nie tylko zamkniętej spółki. Szukaj innych poszkodowanych przez ten sam podmiot i składajcie zawiadomienia razem. Po wejściu ustawy w życie dochodzenie należności od wykonawcy przejmie z mocy prawa WFOŚiGW.
